ทุกครั้งเวลาที่เรากำลังเครียด หรือกำลังใช้สมองหนัก ๆ หนึ่งในอุปกรณ์ติดตัวที่ต้องมีก็คือ “ยาดม” (Thai herbal inhaler)
พอได้ “ดม” แล้วก็รู้สึกฟิน จนไม่รู้ตอนนี้เรียกว่าติดรึยังนะ … 😂
งั้นในวันนี้พวกเรา InfoStory ขอพาเพื่อน ๆ ไปรู้จักกับเรื่องราวของ “ยาดม” ทำไมดมแล้วถึงรู้สึกดี๊ดี ?

— — — — — — — — — — — —
Thai herbal inhaler — ส่วนผสมและกลิ่นของยาดม
[ ทำไมดมยาดมแล้วถึงรู้สึกสดชื่น ? ]
จากในภาพอินโฟกราฟิกของยาดมยี่ห้อดังต่าง ๆ ที่เราติดจมูกกัน จะเห็นว่าส่วนผสมที่เป็น “สามเกลอแห่งกลิ่นยาดม”
(อันนี้เราคิดขึ้นมาเองนะ มันชวนนึกถึงสามเกลอจริง ๆ 😂 อย่างเช่น เมนทอล การบูร และพิมเสน ที่เมื่อรวมพลังกันแล้ว ก็ทำให้สมองและจมูกของเรารู้สึกโล่งแบบสุดๆ)
“เกล็ดสะระแหน่ (Menthol)" คือพระเอกหลักที่หลอกสมองของเราผ่านตัวรับประสาท TRPM8 ว่า "มีลมเย็นๆ วิ่งเข้ามาในโพรงจมูก" ทั้งๆ ที่จริงแล้วความดันอากาศในจมูกไม่ได้เปลี่ยนไปเลย
“การบูร (Camphor)” เมื่อสูดเข้าไปจะทำให้เลือดไหลเวียนดีขึ้น เกิดความอุ่นเบาๆ ช่วยลดอาการแน่นจมูก แต่หากดมในปริมาณมากเกินไปก็จะหลายเป็นพิษได้เด้อ (โดยมากจะมีอัตราส่วนผสมที่ไม่เยอะเท่าไรนะ เท่าที่เราสังเกตตามฉลากของยาดมหลายยี่ห้อ)
“พิมเสน (Borneol)” กลิ่นหอม เย็น ฉุน เข้มคล้ายการบูร ช่วยให้เซลล์เยื่อบุโพรงจมูกชุ่มชื้นขึ้น ทำให้สารอื่นๆ อย่างเมนทอลและการบูรซึมลึกและทำงานได้ดีขึ้นไปอีก
🤩 ทีนี้ ไอเจ้าสามเกลอแห่งกลิ่นนี่เนี่ย ที่มันทำให้เรารู้สึกดี๊ดีเวลาดมยาดม เพราะมันช่วยทำหน้าที่ประสานกัน (คล้ายกับทีมฟุตบอลที่มีกองกลางที่ดี ช่วยผ่านบอลจนถึง Striker ได้) คือ เกล็ดสะระแหน่ (Menthol) ช่วยกระตุ้นให้เกิดความรู้สึกว่ามันเย็น ในขณะที่ การบูร (Camphor) และ พิมเสน (Borneol) ช่วยกระตุ้นสมองส่วนที่เรียกว่า Reticular formation ซึ่งทำหน้าที่คอย "ปลุก" สมองให้ตื่นตัวเบาๆ คล้ายๆ กับดื่มกาแฟนิดๆ ทำให้เรารู้สึกหายง่วง กระปรี้กระเปร่าขึ้น
😌 พอทั้ง 3 กลิ่นวิ่งเข้าสู่จมูกเราก็ปรื้ด สามประสาน ทำให้เรารู้สึกดี ผ่อนคลายขึ้นมาในช่วงเวลาสั้น ๆ ทันที
แล้วก็จริง ๆ ยังมีพวกน้ำมันหอมระเหยจากยาดม สามารถผ่านเยื่อเมือกในจมูกเข้าไปสู่ระบบสมองส่วนลิมบิก (Limbic System) หรือที่เรียกง่ายๆ ว่าเป็น "ห้องควบคุมอารมณ์" ของเรา ซึ่งส่งผลโดยตรงต่ออารมณ์ ความทรงจำ และความรู้สึกสงบ ทำให้ช่วยลดความวิตกกังวลหรือเครียดได้อย่างมีประสิทธิภาพอีกด้วย
โดยมากส่วนผสมสามเกลอตรงนี้ เขาจะบดเป็นผงหรือผลึกสีขาวกัน แต่เราเข้าใจว่าในยาดมสมุนไพรที่เราเห็น เขาน่าจะเพิ่มเป็นสมุนไพรอื่น ๆ เข้าไปด้วย เพราะจะให้เปิดมาแล้วเป็นก้อนผลึกสีขาว ของส่วนผสมทั้ง 3 นี้…ก็อาจจะดูน่ากลัวไปนิด 😅
.
ทีนี้ เราเคยซื้อยาดมจากตอนที่ไปเที่ยวอิตาลีและฝรั่งเศส (ของฝรั่งถ้าจำไม่ผิดน่าจะของท้องถิ่นจากแคว้น Provence มันมีแนวยาดมลาเวนเดอร์เยอะพอสมควร) เราเลยขอเรียกว่าแก๊งสมุนไพร "หอมละมุนปรุงอารมณ์" 🌼🍊
กลุ่มนี้เน้นกลิ่นหวาน อบอุ่น หรือซิตรัส มาช่วยเกลี่ยกลิ่นให้กลมกล่อมขึ้น (คล้าย ๆ กับสมุนไพรที่อยู่ในชาสมุนไพร Tisane นั่นเอง)
- กลุ่มเครื่องเทศอุ่น เช่น กานพลู อบเชย เฟนเนล ให้กลิ่นเผ็ดหอม ช่วยลดความฉุนของเมนทอลได้
- ดอกไม้หอม เช่น ลาเวนเดอร์ ช่วยผ่อนคลาย ลดตึงเครียด
- กลิ่นซิตรัส เช่น ผิวส้ม มะกรูด ช่วยเพิ่มความสดชื่น
— — — — — — — — — — — —
[ 🤓 ระหว่าง เกล็ดสะระแหน่ กับ ใบสะระแหน่นะ - “เคมี” กับ “พฤกษา” ]
อันนี้เป็นอีกหนึ่งข้อสงสัยของเราเอง เพราะเห็นส่วนใหญ่จะใช้เกล็ดสะระแหน่กันเยอะเลย
แต่ก็มีบางยี่ห้อที่เขาใช้ใบสะระแหน่ ว่าแต่ เอ้ะ มันต่างกันยังไงนะ ?
สะระแหน่ (Peppermint) คือพืชตระกูล Mentha ที่มนุษย์เรานำใบไปกลั่นด้วยไอน้ำ เพื่อสกัดเอา "น้ำมันสะระแหน่" ออกมา น้ำมันตัวนี้เต็มไปด้วยสารระเหยซับซ้อนกว่า 40 ชนิด ไม่ว่าจะเป็นเมนทอล (menthol), เมนโทน (menthone), เมนทิลอะซิเตต (menthyl acetate), พูลิโกน (pulegone) และสารอื่นๆ อีกมากมาย กลิ่นที่ได้จึงมีทั้งความเย็นซ่า หวานละมุน ปนความเขียวแบบสมุนไพร 🍃
แต่พอเรานำเจ้าน้ำมันสะระแหน่ไปแช่เย็นจัดๆ จนถึง -22 °C ขึ้นไป เคมีมหัศจรรย์ก็เกิดขึ้น! 🌬️❄️
แท่นแท๊น นั่นก็คือ “เกล็ดสะระแหน่ (Menthol)" ที่เข้มข้นถึง 99% จะแข็งตัวกลายเป็นผลึกสีขาวใสที่เราเรียกว่า "เกล็ดสะระแหน่" ซึ่งจะเหลือกลิ่นเด่นเพียงหนึ่งเดียวคือความเย็นจัด อมหวานอ่อนๆ ซึ่งจะไม่ได้มีกลิ่นเขียวจากใบสะระแหน่สดๆแล้วนะ
🌬️ เอ ว่าแต่…. ทำไมเกล็ดสะระแหน่ถึงเป็นที่นิยมของ ยาดม ยุคใหม่ ?
เพราะเกล็ดนี้สามารถให้ความเย็นชัดเจนแรงกว่าน้ำมันสะระแหน่ทั่วไปถึง 6-8 เท่า! แถมละลายง่ายที่อุณหภูมิร่างกาย (36-38 °C) จึงให้ความรู้สึกสดชื่นทันทีที่ดม กลายเป็นตัวเอกในโลกของยาดมไปอย่างง่ายดาย 🌟 (จากที่เราไปหามาพบว่า ประเทศจีน คือแหล่งผลิตเกล็ดสะระแหน่ที่ใหญ่ที่สุดในโลกอีกด้วยนะ
— — — — — — — — — — — —
[ มนุษย์เริ่มดมยาดมมาตั้งแต่เมื่อไรกันนะ ? 🤔 ]
ปิดท้ายกันด้วยเรื่องราวประวัติศาสตร์สักนิด เรื่องราวของยาดม อาจเรียกว่าเป็นวิวัฒนาการอย่างน่าสนใจ จากควันหอมในวิหารโบราณ สู่ผลึกเมนทอลในหลอดพลาสติกเล็ก ๆ ที่เราใช้เสียบจมูกกันทุกวันนี้
เท่าที่เราค้นหามา ตาม Timeline มันก็จะมี 2 เส้นที่เกิดขึ้นใกล้เคียงกัน คือ
👲 จีนโบราณ: ถุงหอมและยาเปิดทวาร
เมื่อราว 3,000 ปีก่อน สมัยราชวงศ์โจวได้พัฒนาถุงหอมที่เรียกว่า “香囊” (เซียงหนาง) ซึ่งเป็นถุงผ้าไหมเล็ก ๆ บรรจุสมุนไพรหอมอย่างอบเชย กำยาน และพิมเสน แล้วนำมาผูกไว้ที่เอวเพื่อดับกลิ่นกายและขับไล่โรคภัย ถือเป็นการพกพา "กลิ่นรักษา" แบบพกพารุ่นแรกสุดในประวัติศาสตร์
ต่อมาแพทย์จีนเริ่มจัดให้พิมเสนกับการบูรเป็นยา "เปิดทวาร" (开窍药 - kāi qiào yào ไม่รู้อ่านยังไงแห่ะ) โดยบดเป็นผงละเอียดสำหรับสูดเวลาที่มีอาการหน้ามืดหรือวิงเวียน ก่อนที่ภูมิปัญญานี้จะวิวัฒนาการไปสู่ขวดสูดผงยาสูบ (鼻烟壶 - bí yān hú) ซึ่งกลายเป็นแฟชั่นสำคัญในยุคราชวงศ์ชิง โดยผู้คนเชื่อว่าช่วยบรรเทาอาการหวัด ปวดศีรษะ และยังถือเป็นมารยาทในการยื่นขวดเล็ก ๆ ให้ผู้อื่นสูดด้วย
🇪🇬 ในขณะเดียวกัน เมื่อ 4,000 ปีก่อน นักบวชชาวอียิปต์โบราณได้เผายางไม้สน-มดยอบ ในวิหารเพื่อสื่อสารกับเทพเจ้า แต่ในเวาลเดียวกันพวกเขาก็พบว่าควันหอม‐ระเหยนี้ช่วย “ปลุก” คนหน้ามืดให้คืนสติได้ จึงใช้กลิ่นเป็นยากู้ชีพเบื้องต้น (ต่อมาก็ขยับไปทางฝั่งชาวกรีกโบราณ)
🇬🇧 แต่ช่วงที่ยาดม เริ่มเป็นยาดม (คือมี packaging เป็นกระปุกยาดม) คือในช่วงศตวรรษที่ 18–19 ที่ชาวอังกฤษในยุควิกตรอเรีย เขาใช้ส่งที่เรียกว่า “Smelling Salts” ก็คือยาดมนะแหละ พูดให้ยาวทำไม 😂
ไอเจ้า Smelling Salts เนี่ย ก้ถือว่าเป็นหนึ่งในแฟชั่นของผู้หญิงในยุควิกตอเรียเลยนะ
คือให้เรานึกภาพหญิงสาวยุควิกตอเรียที่ใส่ชุด "คอร์เซ็ต" ที่รัดแน่นจนทำให้สุภาพสตรีวิกตอเรียเป็นลมได้ง่าย จึงเกิดการคิดค้น "Smelling Salts" หรือเกลือแอมโมเนียผสมน้ำมันลาเวนเดอร์ ซึ่งถูกบรรจุในขวดเงินเล็ก ๆ ทันทีที่เปิดฝา กลิ่นฉุนรุนแรงของแอมโมเนียจะช่วยกระตุ้นระบบหายใจ ทำให้คืนสติได้อย่างรวดเร็ว และกลายเป็นทั้งเครื่องมือแพทย์และเครื่องประดับบนโต๊ะเครื่องแป้งที่ขาดไม่ได้ของสาวยุคนั้นไปนั่นเอง
มาที่ฝั่งของชาวไทยกันสักนิด เท่าที่เราหามา เหมือนจะพบการใช้ยาดมครั้งแรก ๆ ในช่วงสมัยรัชกาลที่ 2 โดยเริ่มจากน้ำอบและยาดมส้มมือสูตรตำรับวัง ซึ่งมีการบรรจุเมนทอล การบูร และพิมเสนรวมกับผิวส้มโอมือ จนมาถึงรัชกาลที่ 5 ก็ได้มีผลิตภัณฑ์ยาดมในแบบสมัยใหม่มากขึ้น
เราเข้าใจว่าในยุคนั้นมีการรับวัฒนธรรมของชาวตะวันตกมาเยอะเหมือนกัน ในจะสูตรยาดมสมุนไพรโบราณจากฝั่งจีนอีก อย่างเช่นแบรนด์ "โป๊ยเซียน" ก็กำเนิดในปี พ.ศ. 2479 จากร้านขายยาสมุนไพรของพ่อค้าชาวแต้จิ๋วในย่านเยาวราช ประมาณนี้
.
สำหรับปัจจุบันนี้ การที่ได้ไปท่องเที่ยวในหลาย ๆ ประเทศ แล้วได้ไปลองดมยาดมของประเทศนั้น ๆ เนี่ย เราว่ามันก็แอบฟินเหมือนกันนะ เพราะหลาย ๆ ที่ ก็พยายามดึงกลิ่นเฉพาะ ๆ ตัวของสมุนไพรท้องถิ่นหรือกลิ่นที่หากเราซื้อกลับมา พอดมแล้วก็นึกถึงช่วงเวลาดีดีที่ได้ไปพักผ่อนท่องเที่ยวอยู่เหมือนกันนะ 🥰 (แต่ในยุโรปหลาย ๆ ที่ก็มาเป็นในรูปแบบของครีมทามือแทน)
.
Thai herbal inhaler: จำชื่อสามเกลอแห่งกลิ่นไว้ก่อน
ในโพสนี้พวกเราตั้งชื่อเล่นให้ส่วนผสมกลุ่มนี้ว่า “สามเกลอแห่งกลิ่นยาดม” จำชื่อไทยกับอังกฤษคู่กันไว้ ก็กลับไปอ่านรายละเอียดข้างบนได้ง่ายขึ้นนะ
| ชื่อไทยในบทความ | ชื่อภาษาอังกฤษที่อ่านคู่กัน |
|---|---|
| เกล็ดสะระแหน่ | Menthol |
| การบูร | Camphor |
| พิมเสน | Borneol |
ส่วนคำว่า “สะระแหน่” ก็เป็นอีกจุดที่ชวนสงสัย เพราะในเรื่องนี้มีทั้งเกล็ดสะระแหน่กับใบสะระแหน่ ใครอยากแยกภาพของสองอย่างนี้ ลองย้อนกลับไปอ่านหัวข้อ “เคมี” กับ “พฤกษา” กันได้เลย จากนั้นค่อยต่อด้วยเรื่องเล่าการใช้กลิ่นในแต่ละยุค ที่พาเราออกจากฉลากเล็ก ๆ ไปไกลเหมือนกันเนอะ
#InfoStory #ยาดม
#หอม #กลิ่น
แหล่งอ้างอิงเพิ่มเติม
- ข้อมูลผลิตภัณฑ์จากภาพอินโฟกราฟิก จากฉลากผลิตภัณฑ์แต่ละอันเลย
- บทความ Your brain responds to inhalants จากเว็บ houmatoday
- บทความ ffects of d Borneol and d Camphor inhalations on Emotional States จากเว็บ traditionalmedicineconference (เขียนโดยคุณ Akarat S.)
- บทความ The Dawn of Perfume จากเว็บ perfumesociety
- บทความ Chinese Scented Sachet, Xiangnang จากเว็บ zhangruying
- บทความ Therapeutic applications of eucalyptus essential oils จาก Springer Nature
